Dobrze, że wszyscy się tutaj zgromadziliście, bo chciałabym poruszyć słonia w pokoju i będziecie mi do tego potrzebni. Biorę bowiem na tapet książkę Patricka Nee, irlandzkiego kryminalisty, który w 1952 roku, w wieku ośmiu lat, opuścił za przyczyną swoich rodziców wioskę Rosmuc na zachodzie Irlandii i udał się do Ameryki. Zamienił ziemię zapyziałą na ziemię obiecaną.
Zatem wyjaśnijmy sobie jedno. Nie planuję mu stawiać ołtarzyków. Nie gloryfikuję jego czynów, ani do nich nie namawiam. Nie mam jego plakatu na ścianie sypialni (ani nigdzie indziej!) i nie wzdycham do niego przed snem „Romeo, ach Romeo!”.
To, że dziś piszę tutaj o tej książce, to nie wyraz mojej aprobaty dla jego ryzykownego i wątpliwie moralnego stylu życia. Nudziarą byłam i nudziarą umrę. No chyba, że dopadnie mnie ostra postać kryzysu wieku średniego i ze zwyczajnej, porządnej obywatelki stanę się nagle kobiecą wersją Ala Capone.
W przeciwieństwie do autora „A Criminal & An Irishman” zawsze bliżej mi było do cykora niż kozaka ryzykującego swoim życiem. On już jako nastolatek należał do lokalnego irlandzkiego gangu w Bostonie, ja w tym samym wieku grzecznie spałam z rączkami na kołderce.
Muszę mu jednak oddać sprawiedliwość. Chłop nie udawał kogoś, kim nie był, o czym doskonale świadczy tytuł jego memuara. Patrick Nee zdefiniował się dwoma słowami: „kryminalista” i „Irlandczyk”, i jest to bardzo wymowne.
Co prawda jest tam kilka fragmentów, w których lekko kokietuje, daje czytelnikowi znać, że może jest kanalią, ale kanalią z klasą. Mendą mającą swój prywatny kodeks wartości (nie strzelamy do wrogów, jeśli na linii ognia jest dziecko, nie zabijamy i nie torturujemy dla samego aktu, bo nie jesteśmy psycholami, musimy mieć ważny powód).
Pod wpływem jego wspomnień można by pomyśleć, że Nee to trochę taki Arsène Lupin, złodziej z manierami dżentelmena, trochę taki dobrotliwy Robin Hood, który obrabuje bogatego i da uciemiężonym (w tym wypadku jego rodakom pozostawionym w Irlandii – bojownikom z IRA walczącym z brytyjskim okupantem).
No co mam powiedzieć? Nie będę kłamać. Podobała mi się ta książka. Stanowiła interesującą lekturę, która niespodziewanie okazała się dla mnie punktem wyjścia dla wielu rozważań natury psychologiczno-socjologicznej.
Mój wewnętrzny socjolog ma głęboką potrzebę zrozumienia tajników ludzkiej psyche, jej mrocznych zakamarków i skomplikowanej, dwoistej natury człowieka, którą mamy chyba my wszyscy, tylko nie w takich samych proporcjach.
Czułam się usatysfakcjonowana lekturą, bo przywróciła mi radość z czytania. Nie wiem, czy mogę to już głośno obwieścić, dlatego powiem szeptem, ale chyba zażegnałam czytelniczy kryzys i wyszłam z tego uporczywego marazmu.
Po tę konkretną książkę sięgałam z przyjemnością. Kiedy szłam spać, cieszyłam się, że jutro znów ją poczytam. A właśnie tego uczucia brakowało mi już od dłuższego czasu. Nawet Colleen Hoover, którą lubię, i jej „Hopeless”, którą czytam już chyba z... dwa miesiące, nie potrafiła mnie wskrzesić do czytelniczego życia. A tu taka niespodzianka! Jakiemuś nieznanemu mi wcześniej kryminaliście udało się tego dokonać!
Mało tego. Częściowo udało mi się uzyskać odpowiedzi na nurtujące mnie pytania, jak na przykład to, dlaczego jednych bardziej pociąga mrok i łatwiej zbaczają z praworządnej ścieżki? Widzisz, drogi czytelniku, nie ma tu żadnej tajemnej ani szokującej wiedzy. Praworządna ścieżka jest nudna. Może gwarantuje dobre i spokojne życie, ale całkowicie pozbawione fajerwerków i wyrzutów adrenaliny. Dla niektórych jest zbyt monotonna i grozi śmiercią z nudów. Dlatego też wybierają tę ryzykowną i wolą ze śmiercią flirtować, bo to sprawia, że czują się w 100% żywi.
Bez względu na to, co teraz myślisz o Patricku Nee, to nie jest głąb mający IQ niższe niż gołąb. To nie dureń, którego litościwie przepychało się z jednej klasy do drugiej w nadziei, że wreszcie zniknie z pola widzenia i stanie się problemem kogoś innego.
Nee to inteligentny chłop, który należał do prestiżowej amerykańskiej formacji Piechoty Morskiej, US Marines, walczył w Wietnamie, a swoje operacje szmuglerskie i napady opracowywał ze skrupulatnością godną „Profesora” z „Domu z papieru”. Na jego „nieszczęście” (tu sam zainteresowany mógłby się nie zgodzić) miał w sobie atawistyczne cechy, które sprawiały, że nie mógł pójść w ślady swojego ojca i zająć się zwykłą, uczciwą pracą. Chciał zarobić, ale się nie narobić. Czar łatwych pieniędzy, jakie dawało gangsterskie życie, przyciągnął go i pochłonął. Dał też to, czego łaknął: dreszczyk emocji, krew buzującą w żyłach, haj i euforię. Życie lwa – króla zwierząt, nie zaś żółwia na Prozacu.
To, co odróżnia nas od Was, pisze Nee, to różnica w myśleniu. „My kochamy ryzyko – po prostu. Żyjemy dla niego. Ryzyko sprawia, że czujemy się żywi". „Flirtowanie ze śmiercią, żeby zdobyć kasę było tym, po co żyłem”.
Zapewniam, że książkę czyta się lepiej niż te drętwe cytaty w moim przekładzie. Narracja wciąga, a Nee (do spółki z dwoma współautorami) nie przynudza jak Proust w „Poszukiwaniu straconego czasu”. Barwne opisy akcji sprawiały, że czytałam, a jednocześnie oglądałam pasjonujący film wyświetlany tylko dla mnie w mojej głowie. Szczególnie podobało mi się szmuglowanie broni drogą morską z USA do Irlandii. Gdybym miała nawyk obgryzania paznokci, to miałabym teraz mikroskopijne, obgryzione do krwi.
„A Criminal & An Irishman” to nie tylko gangsterska biografia (bardzo wybiórcza zresztą). To coś więcej – rys historyczny zawiłej irlandzkiej przeszłości, zapis trudnych, niejednokrotnie rasistowskich amerykańskich realiów, w których musieli odnaleźć się emigranci z Irlandii, świadectwo zaściankowości umysłowej, która leczy mańkuctwo przemocą, opis porachunków gangsterskich, a także zachęta do licznych refleksji i do żywych dyskusji.
Książka byłaby dobrym przedmiotem rozmowy dla klubu książkowego:
– Czy współczesna Ameryka nadal jest ziemią obiecaną dla przybyszów, krainą bezpieczeństwa, wolności i urodzaju?
– Kiedy bojownik o wolność kraju przestaje być bojownikiem, a staje się terrorystą?
– Czy dominacja id nad ego i superego wychodzi ludziom na dobre? Lepiej żyć jak Patrick, szybko i ryzykownie, czy jednak grzecznie i przepisowo?
– Dlaczego niegdyś powszechne były rodziny wielodzietne (sam Patrick miał trzech braci i dwie siostry), mimo że bieda piszczała, a dziś coraz mniej dorosłych decyduje się na potomstwo pomimo relatywnie łatwiejszego życia i wielu jego udogodnień?
To tylko kilka pytań, które zrodziły się w mojej głowie w trakcie lektury albo po niej. Jeśli macie swoje przemyślenia i chcecie się nimi podzielić, bardzo chętnie się z nimi zapoznam.
